کتاب «سپهر مهر» بیش از آنکه تاریخنگاریِ مرجع درباره شعر فارسی باشد، مجموعهای از خوانشهای شخصی، آموزشی و تأملی است درباره مفاهیمی چون عشق، فروتنی، رنج، زیبایی، جنگ، اخلاق و هویت.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: شعر فارسی، به عنوان گونه والای کلام دریچهای برای شناخت فرهنگ ایرانی است. برای بسیاری از غیر فارسیزبانان، نخستین مواجهه با شعر فارسی صرفاً آشنایی با مجموعهای از واژهها و ابیات نیست، بلکه ورود به جهانی از معنا و تجربه فرهنگی است. شعر فارسی طی قرنها نهتنها زبان احساس و تخیل شاعران ایرانی بوده، بلکه بهتدریج به بخشی از حافظه فرهنگی و تاریخی این سرزمین تبدیل شده است؛ حافظهای که در آن مفاهیمی چون عشق، اخلاق، عرفان، امید و رنج انسانی در قالبی هنری و موسیقایی بیان شدهاند.
چرا شعر فارسی چنین ماندگار و جهانپسند شده است؟
آنچه شعر فارسی را برای مخاطبان بیرون از زبان فارسی جذاب میکند، ترکیبی از چند ویژگی است: موسیقی و آهنگ زبان، تصویرسازیهای زنده، و لایههای عمیق معنایی که فراتر از یک روایت ساده ادبی میرود. بسیاری از خوانندگان غیرایرانی وقتی با آثار شاعرانی چون حافظ، سعدی، مولانا یا خیام آشنا میشوند، در ابتدا مجذوب زیبایی زبانی شعر میشوند؛ اما در ادامه با جهانی از اندیشه و احساس روبهرو میشوند که به تجربههای مشترک انسانی، و ساحت های نامتناهی معنا پیوند میخورد. از همین رو شعر فارسی برای آنان تنها متنی ادبی نیست، بلکه راهی برای درک بخشی از فرهنگ و جهانبینی ایرانی و وصول به فهمی مهرآمیز و عاشقانه و خیالانگیز از جهان است.
پژوهشگران آموزش زبان نیز بارها بر این نکته تأکید کردهاند که ادبیات، بهویژه شعر، نقشی مهم در یادگیری زبان فارسی برای غیر فارسیزبانان دارد. شعر میتواند همزمان با آموزش واژگان و ساختار زبان، مخاطب را با لایههای فرهنگی و فکری جامعه ایرانی آشنا کند. به همین دلیل در بسیاری از برنامههای آموزش زبان فارسی، متون ادبی و بهویژه اشعار کلاسیک جایگاهی ویژه دارند. در چنین چارچوبی، شعر فارسی نهتنها میراثی ادبی، بلکه ابزاری برای گفتوگوی فرهنگی و انتقال تجربههای انسانی در سطحی جهانی محسوب میشود.
روایت فارسیآموزان خارجی از تجربه شعر فارسی
در سالهای اخیر، گزارشهای مختلفی از حضور فارسیآموزان خارجی در مراکز آموزشی و فرهنگی ایران منتشر شده که نشان میدهد شعر فارسی یکی از مهمترین عوامل جذب آنان به این زبان است. بسیاری از این زبانآموزان از کشورهای مختلف آسیایی، اروپایی و خاورمیانه، آشنایی اولیه خود با فرهنگ ایرانی را از طریق شعر و ادبیات فارسی آغاز کردهاند.
در یکی از این روایتها، یک فارسیآموز پاکستانی میگوید که علاقه او به غزلیات حافظ باعث شد به یادگیری زبان فارسی روی آورد. به گفته او، شعر حافظ برایش تنها مجموعهای از ابیات زیبا نیست، بلکه نوعی نگاه متفاوت به زندگی و جهان را نشان میدهد. او حتی اشاره میکند که دیوان حافظ را همواره همراه دارد و تلاش میکند اشعار آن را در زبان اصلی بخواند تا معنای دقیقتر و عمیقتری از آن دریابد.
نمونههای دیگری از این تجربه نیز در دیدارهای فرهنگی میان مسئولان ایرانی و فارسیآموزان خارجی دیده میشود. در چنین نشستهایی، بسیاری از مدرسان و مسئولان حوزه زبان فارسی تأکید کردهاند که این زبان تنها وسیلهای برای ارتباط نیست، بلکه «زبان فرهنگ و زندگی» است؛ زبانی که در آن تاریخ، ادبیات و تجربه زیسته یک ملت بازتاب یافته است. به همین دلیل آشنایی زبانآموزان با متون ادبی، بهویژه شعر، بخش مهمی از فرایند آموزش زبان فارسی به شمار میرود.
این روایتها نشان میدهد که برای بسیاری از فارسیآموزان خارجی، شعر فارسی نقطه آغاز آشنایی با ایران و فرهنگ آن است. جذابیت موسیقایی شعر، تصویرهای خیالانگیز و مفاهیم عمیق انسانی باعث میشود خوانندگان غیرایرانی نیز با آن ارتباط برقرار کنند. از این منظر، شعر فارسی تنها میراثی متعلق به یک زبان یا یک سرزمین نیست، بلکه بخشی از سرمایه فرهنگی مشترک بشری است که همچنان میتواند مخاطبان تازهای در جهان پیدا کند.
سرگذشت شعر فارسی در یک کالج آمریکایی
کتاب «سپهر مهر: سرگذشت شعر فارسی در یک کالج آمریکایی» حاصل نوشتهها و تأملات دوازده دانشجوی بینالمللی سال اول کالج ابرلین در آمریکا است؛ دانشجویانی که با نگاهی تطبیقی و بینفرهنگی، شعر فارسی را در متن یک تجربه دانشگاهی آمریکایی خواندهاند. این نوشتهها کوشیدهاند راز ماندگاری و جهانپسندی شعر فارسی را از خلال خوانشهایی تازه درباره آثاری از حافظ، سعدی، مولانا، خیام و دیگر شاعران فارسیزبان روشن کنند. در بخشی از مقدمه کتاب میخوانیم:
«برای نگارنده که سابقه ده سال کار مستقیم با سازمان ملل و نیز سه دهه سابقه تدریس و تحقیق در روابط بین الملل و الهیات صلح را داشته، حکایاتی که آمد تجربیات تلخ و شیرین دیگر در زندگی اثبات روشن این امر بوده که ادبیات پارسی به دلیل موجزترین و خوش آهنگترین بیان در مجموعه جاودان خردهای انسانی و تمدنی برای دانشجویان سال اول ،کالج صرف نظر از رشته ای که برگزیده اند درسهای بزرگی به ارمغان خواهد داشت؛ به ویژه اگر معناشناسی شعر با زیباشناسی خطاطی فارسی و گوشه شناسی موسیقی ایرانی همراه شود و دانشجو را به تجربه ای ارگانیک و چند بعدی از جاودان ،خردها جاودان نقشها و جاودان نواها برساند.
از این رو، بر آن شدم که کلاسی ویژه برای دانشجویان سال اول تدوین کنم و ایشان را با انواع ژانرهای ،شعری خطاطی و موسیقی ایرانی آشنا سازم بی آنکه در هیچ کدام از این رشتهها به طور جدی سررشتهای داشته باشم. در وهله اول بر این اندیشه بودم که این تجربه به ریسک آن می ارزد ولی وقتی نخستین کلاس تشکیل شد و استقبال دانشجویان را ،دیدم در کلاسهای بعدی به ویژه از رشتههای خطاطی و موسیقی مدد گرفتم آثار خطاطی استاد محمد احصائی و سخنرانیهای دکتر نادر مجد دربارۀ ساختار و محتوا و مایهها و گوشههای موسیقی ایرانی در آخرین کلاسهایی که در این رشته برگزار شد نقش به سزایی در توفیق آنها داشت.»
رویکرد کتاب صرفاً در حد یک نقد ادبی کلاسیک نمیماند، بلکه بهدنبال پیوند دادن شعر فارسی با سنتها و نامهای گوناگون ادبی و فکری جهان است؛ از ادبیات ویکتوریایی و والت ویتمن گرفته تا پابلو نرودا، تیک نات هان و آرتور سی. کلارک. همین ویژگی، کتاب را به اثری میانرشتهای و گفتوگومحور تبدیل کرده است.
محمدجعفر امیرمحلاتی در ادامه مینویسد: «برای خوانندگان باید جالب باشد که هیچ یک از دانشجویان این کلاسها زبان فارسی را نمیدانستند و آشنایی آنها با ادبیات فارسی صرفا با ترجمههای انگلیسی اشعار صورت میپذیرفت با این وصف گستره معانی ژرف نهفته در اشعار، زیبایی خطاطیهای دل انگیز نسخ و نستعلیق و گوشههای سحرانگیز موسیقی ایرانی، فکر و ذهن آنها را به افقهای فراخ خیال و اندیشه میبرد از این رو، دانشجویان هر هفته یک بیت شعر فارسی را حفظ میکردند همان را هر هفته بر تابلوی سیاه خطاطی میکردند و هر کدام که از موسیقی سررشته داشتند با سازها اقدام به مشابه نوازی مینمودند. بدین ترتیب جاودانه خردها هم هوش گستر هم چشم و گوشنواز به ساحت های مکان و زمان میآمدند و مخاطبین را مسحور میم میکردند. در آخرین کلاسی که در پائیز سال ۱۴۰۱ برگزار شد دوازده دانشجوی سال اول دانشگاه به واقع یک جمع جهانی را تشکیل میدادند زیرا هر کدام از پیشینه فرهنگی متفاوتی آمده بودند؛ از چینی و عرب و پاکستانی و دانشجویان آشنا با فرهنگ ژاپنی و اسپانیولی گرفته تا پیروان ادیان مختلف انگار ،کلاس نمونه عالی یک جامعه جهانی و بین الادیانی بود که به استقبال پرشوری از شعر فارسی میرفت…»
و به این ترتیب او به فکر میافتد تا: «مشاهده این توفیق، نگارنده را بر آن داشت تا برداشتهای هر کدام را در کتابی جمع کند؛ تا خوانندگان فارسی زبان به گنج پنهانی که در حافظه تاریخی دارند، بیشتر آگاه شوند.»
کتاب «سپهر مهر» بیش از آنکه تاریخنگاریِ مرجع درباره شعر فارسی باشد، مجموعهای از خوانشهای شخصی، آموزشی و تأملی است که مفاهیمی چون عشق، فروتنی، رنج، زیبایی، جنگ، اخلاق و هویت را در کانون توجه قرار میدهد. ارزش اصلی کتاب نیز در همینجاست: اینکه نشان میدهد شعر فارسی در نگاه خوانندگان غیرایرانی چگونه فهم و بازتفسیر میشود و چه جایگاهی در فضای آموزش عالی غرب مییابد.
در پیشگفتار مترجم نیز بر دشواری ترجمه این مقالهها و کمبود منابع دقیق و قابل اعتماد برای معرفی شعر فارسی به مخاطب جهانی تأکید شده است. از این منظر، کتاب میتواند برای پژوهشگران ادبیات فارسی، نمونهای قابل توجه از دریافت شعر فارسی در یک بستر دانشگاهی غربی و نیز شاهدی بر نحوه بازنمایی میراث ادبی ایران برای مخاطب بینالمللی باشد.
کتاب «سپهر مهر، سرگذشت شعر فارسی در یک کالج آمریکایی» به کوشش محمدجعفر امیرمحلاتی گردآوری شده و طناز لایق آن را به فارسی برگردانده، و نشر روزنه در سال ۱۴۰۳ آن را منتشر کرده است.
