کتاب «رضوان و ریحان» از آثار مهم میرزا آقاخان کرمانی است که با تکیه بر سنت نثر کلاسیک فارسی، تصویری از سبک ادبی و نگاه انتقادی او به دست میدهد.
به گزارش خبرنگار مهر، در میان آثار منثور دوره قاجار، برخی کتابها افزون بر ارزش ادبی، به سبب بازتابدادن فضای فکری و اجتماعی زمانه خود نیز شایسته توجهاند. «رضوان و ریحان» از جمله همین آثار است؛ متنی که از یکسو در سنت نثر مسجع و حکایتپرداز فارسی ریشه دارد و از سوی دیگر، نشانههایی از ذهن انتقادی و دغدغهمند میرزا آقاخان کرمانی را در خود جای داده است. انتشار این اثر توسط انتشارات سنگلج، فرصتی برای بازخوانی یکی از نمونههای مهم نثر ادبی قاجاری فراهم کرده است؛ اثری که هم برای علاقهمندان به ادب فارسی و هم برای پژوهشگران تاریخ اندیشه، اثری درخور تأمل به شمار میآید.
کتاب «رضوان و ریحان» از آثار برجسته میرزا آقاخان کرمانی، از نویسندگان و روشنفکران اثرگذار اواخر دوره قاجار است، این اثر با عنوان کاملترِ «رضوان و ریحان بوستانافروز» نیز معرفی میشود و از جمله متونی به شمار میآید که هم از حیث ادبی و هم از نظر تاریخی و فکری، جایگاهی شایان توجه در مطالعه نثر فارسی دوره قاجار دارد.
«رضوان و ریحان» از دو بخش اصلی با عنوانهای «رضوان» و «ریحان بوستانافروز» تشکیل شده است. بخش نخست، یعنی «رضوان»، مهمترین و کاملترین قسمت اثر است و با الگوبرداری آگاهانه از «گلستان» سعدی نوشته شده است. ساختار آن شامل دیباچه، مقدمه، چهار موسم و خاتمه است و دربردارنده حکایتها و قطعاتی است که با نثری مسجع، آهنگین و آراسته نگاشته شدهاند. در این بخش، افزون بر جلوههای زبانی و هنری، مضامینی چون عشق و زیبایی، تهذیب اخلاق، سیرت بزرگان و لطایف گفتوگو مطرح میشود و نویسنده در خلال آنها، نگاه انتقادی و دغدغههای اجتماعی و فکری خود را نیز بازتاب میدهد.
در بخشی از این کتاب این حکایت را میخوانیم:
نابینایی در شب،تار چراغی در دست و سبویی بر دوش گرفته در بازار همی رفت. کسی گفتش ای ابله، روز و شب در چشم تو یکسان است. این چراغ از بهر چه خواهی؟ نابینا بخندید و گفت: چراغ برای من نیست؛ بلکه از بهر تو است تا در چنین شب تار مرا نیفکنی و سبوی مرا نشکنی.
هر کور به کار خویش بینا باشد
هر کر به امور خویش باشد شنوا
بخش دوم کتاب، «ریحان بوستانافروز»، اثری ناتمام است و از اینرو در مقایسه با «رضوان» انسجام و گستردگی کمتری دارد. با این حال، همین بخش نیز در شناخت شیوه نویسندگی و جهان فکری مؤلف اهمیت دارد و میتوان آن را ادامهای از همان فضای ادبی و اندیشهورزانهٔ بخش نخست دانست.
اهمیت «رضوان و ریحان» تنها در ارزش ادبی آن خلاصه نمیشود. این اثر از یکسو نمونهای مهم از تأثیرپذیری نثر قاجاری از سنت کلاسیک فارسی، بهویژه «گلستان» سعدی، به شمار میرود و از سوی دیگر، نشانههایی از گرایشهای نوگرایانه، انتقادی و اصلاحطلبانه میرزا آقاخان کرمانی را در خود دارد. به همین سبب، کتاب برای پژوهشگران ادبیات فارسی، تاریخ اندیشه در ایران معاصر و مطالعه تحولات نثر در دوره قاجار، منبعی قابل اعتنا محسوب میشود.
در مجموع، «رضوان و ریحان» را میتوان اثری دانست که در ظاهر به سنت نثر فنی و حکایتپرداز کلاسیک وفادار است، اما در باطن، حامل تأملات فکری و اجتماعی نویسندهای است که در شمار چهرههای مهم روشنفکری ایران در عصر قاجار قرار دارد. از این حیث، کتاب هم برای لذت ادبی خواندنی است و هم برای فهم بخشی از تحولات فکری و فرهنگی ایران ارزش مطالعه دارد.
کتاب «رضوان و ریحان» با تصحیح نجمه حسینی سروری و علی جهانشاهی افشار، در ۴۵۳ صفحه، در قطع رقعی و با جلد شومیز توسط نشر سنگلج منتشر شده است.
