مراسم رونمایی از دو کتاب «قطره دریای همت» و «سفر در حباب» نوشته و تصحیح امیرحسین مدرس، با حضور جمعی از پژوهشگران و اهالی فرهنگ و ادب در فرهنگسرای رسانه برگزار شد.
به گزارش خبرگزاری مهر، مراسم رونمایی از دو کتاب «قطره دریای همت» و «سفر در حباب» نوشته و تصحیح امیرحسین مدرس، با حضور جمعی از پژوهشگران و اهالی فرهنگ و ادب در فرهنگسرای رسانه برگزار شد. در این نشست، سیدمهدی شجاعی، زهیر طیب، مدرس و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی و رئیس انجمن تصحیح نسخ، و امیرحسین مدرس سخنرانی کردند. اجرای و کارشناسی این نشست نیز بر عهده سیدعلی کاشفی خراسانی بود.
دو کتاب «قطره دریای همت» و «سفر در حباب» با همت نشر نیستان هنر منتشر شدهاند و هر دو به معرفی و احیای آثار شاعرانی کمترشناختهشده در حوزه ادبیات فارسی اختصاص دارند.
شجاعی: تصحیح نسخ خطی، کاری بنیادین و ماندگار است
در ابتدای این نشست، سیدمهدی شجاعی با خیرمقدم به حاضران، بر اهمیت فعالیتهای پژوهشی امیرحسین مدرس در حوزه تصحیح متون تأکید کرد.
او گفت: فعالیت ایشان در این عرصه جزو اقدامات بنیادین و اساسی فرهنگی است، اما کمتر دیده میشود. همه آثاری که از شعرای قدیمی در اختیار داریم، مرهون زحماتی است که بزرگان در گذشته کشیدهاند.
شجاعی با اشاره به دشواریهای تصحیح متون افزود: «ین کار رنج و زحمت زیادی میبرد و اگر کتاب آقای مدرس را مطالعه کنید، متوجه میشوید با چه دقت و وسواسی، تکتک کلمات انتخاب شده است.
او ادامه داد: در شرایط فعلی که از منجنیق فلک سنگ فتنه میبارد، آقای مدرس کار علمی و متمرکزی انجام داده که انصافاً برای امروز و فردای ما سرمایه است.
شجاعی همچنین فعالیت مدرس در حوزه ادبیات شیعی را مورد توجه قرار داد و گفت: انجام کار ادبی شیعی خالص، هم خدمت به شیعه است و هم خدمت به ادبیات فارسی است.
او تصریح کرد که انتخاب مسیر پژوهش و تصحیح متون، در شرایطی که بسیاری از مخاطبان از ادبیات و هنر فاصله گرفتهاند، نیازمند صبوری و عمق نظر است.
کاشفی خراسانی: بخش بزرگی از گنجینه ادبیات فارسی هنوز ناشناخته است
سیدعلی کاشفی خراسانی، مجری و کارشناس این نشست، با اشاره به گستردگی حوزه نسخهشناسی و تصحیح متون گفت: این حوزه مثل یک دریای بیکران است و به نظرم در خوشبینانهترین حالت، یکدهم از متون ادبیات فارسی خوانده، دیده و بازنشر شده است.
او افزود: هنوز صدها هزار و چهبسا چندین میلیون نسخه از این آثار، فهرست نشده، شناخته نشده و احیا نشده است.
کاشفی درباره فرایند تصحیح متون توضیح داد که پژوهشگر ابتدا باید نسخههای موجود را شناسایی و اطلاعات لازم درباره آنها را گردآوری کند و سپس با مقایسه نسخههای مختلف، نسخه مناسب را برای تصحیح انتخاب کند.
او با اشاره به سابقه نسخهبرداری در ایران گفت که نسخهبرداری و مقابله متون از گذشته وجود داشته، اما شکل مدرن تصحیح و نسخهپژوهی در ایران از اواخر دوره قاجار و همزمان با توجه مستشرقان و پژوهشگران اروپایی به ادبیات فارسی شکل گستردهتری پیدا کرده است.
تمرکز مدرس بر متون دوره گذار از نسخه خطی به چاپ
کاشفی یکی از ویژگیهای آثار امیرحسین مدرس را توجه به متونی دانست که در دوره شکلگیری و گسترش صنعت چاپ نوشته شدهاند اما الزاماً به چاپ نرسیدهاند.
او گفت: «عمده مستشرقان و استادان پیشکسوت، به متون قدیمیتر میپرداختند و طبیعی بود که قدمت یکی از ملاکهای ارزشمندی نسخه محسوب شود. اما آقای مدرس به آثاری میپردازد که در دوره نزدیک به شکلگیری صنعت چاپ خلق شدهاند.»
کاشفی افزود: علیرغم وجود صنعت چاپ، بسیاری از کتابها چاپ نمیشدند. در فهرست کتابخانههایی مانند گنجینه سلطنتی قاجار و کتابخانه گلستان، صدها کتاب قاجاری وجود دارد که به چاپ نرسیدهاند.
او این آثار را از منظر تاریخ، جامعهشناسی، مردمشناسی، تاریخ ادبیات و زبانشناسی ارزشمند دانست و از نشر نیستان هنر برای توجه به این حوزه تقدیر کرد.
«قطره دریای همت»؛ معرفی شاعری از قرن سیزدهم قمری
کتاب «قطره دریای همت» گزیدهای از کلیات طالبعلی لکهنوی، متخلص به «عیشی»، است که با انتخاب، تدوین و تصحیح امیرحسین مدرس منتشر شده است.
طالبعلی لکهنوی از شاعران قرن سیزدهم قمری است که آثار او تا پیش از این تصحیح، در قالب یک اثر مستقل در اختیار مخاطبان عمومی قرار نگرفته بود.
مدرس در این نشست با اشاره به پژوهشهای انجامشده درباره عیشی گفت که پیش از این، رسالههای دانشگاهی و آثاری درباره او در هند و ایران منتشر شده بود، اما «قطره دریای همت» نخستین کتاب مستقل و عمومی درباره این شاعر است که در ایران منتشر شده است.
کتاب دوم، «سفر در حباب»، گزیدهای از اشعار فارسی یدالله شکری هندی است؛ شاعری ایرانیتبار که در هند میزیسته و علاوه بر فارسی، به زبان ترکی نیز شعر میسروده است.
مدرس درباره این شاعر گفت: در هیچ تذکرهای نامی از او نیست. نزدیک به ۴۹ تذکره را تا جایی که دسترسی داشتم مطالعه کردم و هیچ اسمی از او ندیدم.
او توضیح داد که اطلاعات مربوط به زندگی شکری هندی تا حد زیادی از میان اشعار خودش استخراج شده است و پژوهشگر برای شناخت یک شاعر ناشناخته باید علاوه بر متن آثار، شرایط تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دوران زندگی او را نیز بررسی کند.
مدرس همچنین گفت نسخه موجود از «سفر در حباب» تنها نسخه شناختهشده از این اثر است و به گفته استاد صدرایی خویی، به دست خود شاعر نوشته شده است.
امیرحسین مدرس در بخش دیگری از این نشست، تصحیح نسخ خطی را کاری دشوار و نیازمند پشتکار توصیف کرد و گفت: تصحیح نسخ خطی را نوعی جنون مقدس و معطر میدانم.
او افزود: به دست آوردن نسخه خطی دشواریهای خودش را دارد. بسیاری از گنجینهها به راحتی نسخه را در اختیار پژوهشگر قرار نمیدهند و باید نامهنگاریها و پیگیریهای متعددی انجام شود.
مدرس ادامه داد که پس از دستیابی به نسخه، پژوهشگر باید کیفیت خط، تاریخ کتابت، وجود نسخههای بدل و همعرض و حتی احتمال دستخط مؤلف بودن نسخه را بررسی کند.
ضرورت آشنایی مصحح با دانشهای مختلف
مدرس با اشاره به دشواریهای خواندن و تفسیر متون قدیمی گفت که مصحح باید با خوشنویسی، شیوههای نگارش و رسمالخط کاتبان آشنا باشد و در بسیاری موارد برای فهم یک واژه یا اصطلاح، به منابع تخصصی مراجعه کند.
او گفت: در شعر گذشتگان، بهویژه در دورههای متأخر، دانشها و اصطلاحات مختلفی مانند نجوم، طب، هندسه، ریاضیات، فلسفه، حکمت، موسیقی و جغرافیا وارد شعر شده است.
به گفته مدرس، مصحح باید ابتدا معنای لغوی یک اصطلاح را پیدا کند، سپس کاربرد آن را بررسی کند و در نهایت با توجه به فضای شعر مشخص کند که شاعر چرا از آن واژه استفاده کرده است.
مدرس درباره انگیزه خود برای ورود به حوزه تصحیح گفت: من خودم را مقیم اقلیم و ولایت زبان و ادبیات فارسی میدانم.
او افزود: اگر از من بپرسند چهکاره هستی، پاسخ میدهم طلبه زبان و ادبیات فارسی هستم؛ نه بازیگر هستم، نه مجری، نه خواننده و نه موسیقیدان. من در این ولایت مقیم هستم و گاهی سفری به سینما، رادیو و تلویزیون میکنم.
او گفت: من برای امروز کار نمیکنم. صدای این کتاب شاید ۵۰ سال دیگر دربیاید. نسلی که امروز در حال اضافه شدن است، نیازمند این گنجینه غنی زبان و ادبیات فارسی است.
طیب: نسخه خطی، امکان عبور از زمان را فراهم میکند
زهیر طیب، مدرس و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی و رئیس انجمن تصحیح نسخ، دیگر سخنران این نشست بود.
او نسخههای خطی را نه فقط از منظر ادبی، بلکه از جنبه فرهنگی و تاریخی مهم دانست و گفت: نسخههای خطی برای هر کسی که در این روزگار به دنبال آرامش میگردد، یک نسخه شافی است.
طیب افزود: کشف در نسخ خطی است و رفع حجاب معاصرت در نسخ خطی دیده میشود. به نظرم کسانی که دنبال انتقال در زمان هستند، باید کار تصحیح و نسخهشناسی را آغاز کنند.
او در ادامه با بیان خاطراتی از کشف نسخههای منحصربهفرد، به ارزش نسخههای خطی اشاره کرد و گفت گاهی یک نسخه میتواند تنها شاهد موجود از یک اثر یا دستخط یک شخصیت تاریخی باشد.
رئیس انجمن تصحیح نسخ با اشاره به اهمیت مقابله نسخهها گفت: یک نسخهپژوه مانند یک باستانشناس موظف است با برس ریز خود تمام گرد و خاکها را آرامآرام کنار بزند تا به اصل اثر برسد.
او با اشاره به نمونههایی از دیوان حافظ، تأکید کرد که تفاوت حتی یک واژه در نسخههای مختلف میتواند در برداشت پژوهشگران از یک بیت و حتی یک شاعر تأثیر بگذارد.
طیب تصحیح متون را کاری چندرشتهای دانست و گفت مصحح برای فهم دقیق متون باید علاوه بر ادبیات، با زبانها، تاریخ، علوم مختلف و اصطلاحات تخصصی نیز آشنایی داشته باشد.
طیب در بخش دیگری از سخنان خود از نحوه ارزیابی آثار تصحیحی در نظام دانشگاهی انتقاد کرد.
او گفت: متأسفانه در دانشگاههای ما یک کتاب تصحیحی آقای مدرس فقط به اندازه نصف یک مقاله ۱۵ صفحهای امتیاز دارد.
او افزود که این شیوه ارزیابی میتواند انگیزه پژوهشگران برای ورود به حوزه تصحیح متون را کاهش دهد و خواستار توجه بیشتر نهادهای علمی و فرهنگی به این حوزه شد.
«سروستان حیرت»؛ پژوهشی درباره ندیم مشهدی
در بخش پایانی نشست، امیرحسین مدرس درباره اثر دیگری با عنوان «سروستان حیرت» سخن گفت که هنوز منتشر نشده است.
این اثر به بررسی زندگی و اشعار میرزا زکی ندیم مشهدی، شاعر و دولتمرد دوره صفوی، اختصاص دارد. مدرس گفت که برای تهیه این اثر حدود چهار سال و نیم پژوهش کرده و برای یافتن نسخههای موجود از دیوان ندیم مشهدی با مراکز مختلف ارتباط داشته است.
به گفته او، از دیوان ندیم مشهدی تنها یک نسخه ناقص در کتابخانه مجلس شناخته شده و پژوهشگران برای اطمینان از نبود نسخههای دیگر، تحقیقات گستردهای انجام دادهاند.
مدرس با اشاره به شرایط تاریخی زندگی ندیم مشهدی گفت که این شاعر در دوره سقوط اصفهان و حمله محمود افغان میزیسته و بخشی از وقایع آن دوره را به نظم کشیده است.
او افزود که در جریان پژوهش برای این کتاب، نمونه دیگری از تاریخ منظوم مربوط به آن مقطع تاریخی پیدا نکرده و همین موضوع بر اهمیت اثر ندیم مشهدی افزوده است.
در پایان این مراسم، از دو کتاب «قطره دریای همت» و «سفر در حباب» رونمایی شد. همچنین جشن امضای این دو اثر و دو مجموعه شعر دیگر امیرحسین مدرس با عنوانهای «مبتلای اقیانوس» و «بانوی اعتدال بهاران» برگزار شد.
سیدعلی کاشفی خراسانی همچنین از آمادهسازی اثر تصحیحی دیگری از مدرس درباره ندیم مشهدی با حجم بیش از ۷۵۰ صفحه خبر داد و اعلام کرد این اثر پس از طی مراحل نشر، در اختیار علاقهمندان قرار خواهد گرفت.
